Organy NSA

Organami NSA są:

• Prezes NSA,
  
• Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA i
  
• Kolegium NSA
  

Zwierzchnie uprawnienia nad wszystkimi sądami administracyjnymi w zakresie administracji sądowej ma Prezes NSA. Funkcje te dotyczą przede wszystkim spraw związanych z tworzeniem warunków do sprawnego funkcjonowania sądów (sprawy kadrowe, finansowe, techniczno-organizacyjne), ale także nadzoru nad sprawnością funkcjonowania sądów. Istotnym elementem niezależności sądów administracyjnych od władzy wykonawczej jest uprawnienie Prezesa NSA do ustalania projektu budżetu tych sądów, włączanego potem do projektu budżetu państwa. Prezesa NSA powołuje Prezydent RP na sześcioletnią kadencję spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA (art. 185 Konstytucji). Konstytucja nie przewiduje możliwości odwołania Prezesa NSA. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego ma prawo wglądu w czynności Naczelnego Sądu Administracyjnego, może być obecny na rozprawie toczącej się z wyłączeniem jawności, może żądać wyjaśnień i usunięcia uchybień. W przypadku stwierdzenia uchybienia w zakresie sprawności postępowania sądowego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego może zwrócić na nie uwagę i żądać usunięcia skutków uchybienia. Działania Prezesa NSA nie mogą jednakowoż wkraczać w dziedziny, w których sędziowie są niezawiśli (art. 35 pusa). Do kompetencji Prezesa NSA należy również wystąpienie o podjęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały wyjaśniającej przepisy prawne, których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych (art. 36 pusa). Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego może zlecić poszczególne czynności z zakresu administracji sądowej sędziom oraz upoważnić ich do załatwiania określonych spraw w jego imieniu (art. 38 pusa). Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, za zgodą Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego, tworzy i znosi wydziały w Izbach – Gospodarczej, Finansowej i Ogólnoadministracyjnej, a także w Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i w Biurze Orzecznictwa oraz powołuje i odwołuje przewodniczących wydziałów, Szefa Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i dyrektora Biura Orzecznictwa, a także ewentualnie ich zastępców (art. 41 pusa). Do zakresu zadań Prezesa NSA należy również wydawanie zbioru urzędowego orzeczeń sądów administracyjnych (art. 42 pusa).

Art. 46 pusa - Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA tworzą sędziowie NSA. Z urzędu Przewodniczącym jest Prezes NSA, który zwołuje Zgromadzenie co najmniej raz w roku. Do podjęcia uchwał Zgromadzenia Ogólnego Sędziów NSA wymagana jest obecność co najmniej połowy liczby jego członków. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów.

Kompetencje Zgromadzenia Ogólnego Sędziów NSA określa art. 46 pusa, wg którego ZO:

• rozpatruje informację Prezesa NSA o rocznej działalności NSA;
  
• przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa kandydatów na stanowiska sędziów;
  
• wybiera kandydatów na stanowisko Prezesa NSA (zob. art. 44 pusa);
  
• wyraża zgodę w sprawie powołania i odwołania wiceprezesów NSA;
  
• ustala skład liczbowy Kolegium NSA, wybiera jego członków i dokonuje zmian w jego składzie;
  
• rozpatruje i opiniuje inne sprawy przedłożone przez Prezesa NSA lub zgłoszone przez członków Zgromadzenia Ogólnego Sędziów NSA;
  
• wspólnie z przedstawicielami zgromadzeń ogólnych - wybiera, spośród kandydatów zgłoszonych przez zgromadzenia ogólne i sędziów NSA, dwóch członków KRS,
  
• uchwala regulamin wewnętrznego urzędowania NSA (art. 43 pusa).
  

  
   

  Kolegium NSA jest wybierane przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów NSA(Art. 46 § 2 pkt 5 pusa). Zgodnie z Art. 47 pusa, kadencja Kolegium NSA trwa trzy lata, a jego Przewodniczącym jest Prezes NSA. Do podejmowania uchwał przez Kolegium NSA stosuje się art. 46 § 5 (uchwały Zgromadzenia Ogólnego).
  

  
   

  Kompetencje Kolegium NSA określa art. 47 § 1 pusa, wg którego Kolegium:
  

• ustala podział czynności w NSA i określa szczegółowe zasady przydziału spraw poszczególnym sędziom;
  
• przedstawia Zgromadzeniu Ogólnemu Sędziów NSA opinię o kandydatach na stanowiska sędziów;
  
• wyraża zgodę w sprawie tworzenia i znoszenia wydziałów oraz powołania i odwołania przewodniczących wydziałów, Szefa Kancelarii Prezesa NSA i dyrektora Biura Orzecznictwa;
  
• rozpatruje sprawy przedstawiane Zgromadzeniu Ogólnemu Sędziów NSA;
  
• rozpatruje i opiniuje inne sprawy przedłożone przez Prezesa NSA lub z własnej inicjatywy;
  
• opiniuje kandydatury na prezesów i wiceprezesów WSA.
  

Omów orzeczenia WSA

WSA rozstrzyga skargę wyrokiem.

Wyrok może być wydany jedynie przez 3 sędziów przed którymi odbyła się rozprawa poprzedzająca bezpośrednio wydanie wyroku.
Rozstrzygnięcia sądu:

• Uchyla dec. lub postanowienie w całości lub w części jeżeli stwierdzi:
  
  • naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,
    
  • naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania adm.
    
  • naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy
    
• Stwierdza że wydanie dec. lub postanowienia nastąpiło z naruszeniem prawa.
  
• Stwierdza nieważność dec. lub postanowienia w całości lub w części.
  
• Oddala skargę – jeżeli jej nie uwzględnia.
  

Sąd odrzuca skargę (postanowieniem):

• jeżeli sprawa nie należy do właściwości sądu
  
• jest wniesiona po terminie
  
• nie uzupełniono braków formalnych skargi w wyznaczonym terminie
  
• sprawa objęta skargą pomiędzy tymi samymi stronami jest w toku lub została już prawomocnie osądzona
  
• jeżeli jedna ze stron nie ma zdolności sądowej, albo jeżeli skarżący nie ma zdolności procesowej a nie działa za niego przedstawiciel ustawowy, albo jeżeli w składzie organów jednostki organizacyjnej będącej stroną skarżącą zachodzą braki uniemożliwiające jej działanie
  

 

Pisma w postępowaniu przed sądami administracyjnymi

Pisma w postępowaniu przed sądami administracyjnymi obejmują wnioski i oświadczenia stron, przy czym ustawa nie definiuje obu tych form pism składanych do sądu.

Wnioski najogólniej można podzielić na te, które wszczynają postępowanie przed sądem administracyjnym i te, które dotyczą kwestii incydentalnych, związanych z prowadzonym już postępowaniem. Istotą wniosku jest zawarta w nim, kierowana do sądu, propozycja rozstrzygnięcia sprawy.

Oświadczenie jest natomiast pismem zawierającym wypowiedź strony będącą wyrazem jej woli, twierdzeń czy poglądów, a także wiedzy co do okoliczności faktycznych i prawnych sprawy np. oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodach (art.252 § 1 ppsa).

Pismo procesowe mogą być wnoszone są przez strony. Pojęcie strony należy tu rozumieć bardzo szeroko: stroną w rozumieniu art. 45 będzie nie tylko skarżący i organ, ale także każdy z podmiotów, o których jest mowa w art. 33. Ponadto pisma procesowe wnoszą także np. prokurator, RPO, rzecznicy konsumentów.

Pisma procesowe dzielą się również na zwykłe i kwalifikowane. Pismo zwykłe musi odpowiadać wyłącznie określonym niżej wymogom formalnym, zaś pisma kwalifikowane mają szczególne oznaczenia, a osnowa zawartych w nich wniosków i oświadczeń jest szczegółowo określona przez ustawę. Pismami procesowymi kwalifikowanymi są: skarga, skarga kasacyjna, zażalenie, wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz skarga o wznowienie postępowania.

1.    Każde pismo strony powinno zawierać (art. 46 § 1 ppsa):

1. oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;
   
2. oznaczenie rodzaju pisma;
   
3. osnowę wniosku lub oświadczenia;
   
4. podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;
   
5. wymienienie załączników.
   

   2.    Ponadto, gdy pismo strony jest:
   

6. pierwszym pismem w sprawie - powinno zawierać oznaczenie miejsca zamieszkania, a w razie jego braku - adresu do doręczeń, lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sprawy,
   
7. pismem dalszym – powinno zawierać sygnaturę akt.
   

   3.    Do pisma winno być dołączone pełnomocnictwo, jeżeli pismo wnosi pełnomocnik, który przedtem nie złożył pełnomocnictwa.
   

   4.    Za stronę, która nie może się podpisać, podpisuje pismo osoba przez nią upoważniona, z wymienieniem przyczyny, dla której strona sama się nie podpisała.
   

   5.    Do pisma strony należy dołączyć jego odpisy i odpisy załączników dla doręczenia ich stronom, a ponadto, jeżeli w sądzie nie złożono załączników w oryginale, po jednym odpisie każdego załącznika do akt sądowych. Odpisami mogą być uwierzytelnione fotokopie bądź uwierzytelnione wydruki poczty elektronicznej.
   

   6.    Strona powołująca się w piśmie na dokument obowiązana jest na żądanie sądu złożyć oryginał dokumentu w sądzie jeszcze przed rozprawą.
   

   7.    Jeżeli pismo strony nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych, przewodniczący wzywa stronę o jego uzupełnienie lub poprawienie w terminie siedmiu dni pod rygorem pozostawienia pisma bez rozpoznania, chyba że ustawa stanowi inaczej. Jeżeli strona nie uzupełniła lub nie poprawiła pisma w terminie, przewodniczący zarządza pozostawienie pisma bez rozpoznania. Na zarządzenie to przysługuje zażalenie. Pismo poprawione lub uzupełnione w terminie wywołuje skutki od dnia jego wniesienia.
   

   Istotne w postępowaniu sądowoadministracyjnym są skutki prawne niezachowania, warunków formalnych pisma procesowego. Jeżeli bowiem strona nie uzupełni lub nie poprawi pisma w zakreślonym terminie, przewodniczący zarządza pozostawienie pisma bez rozpoznania (art. 49 par. 2). Jest to zatem rozwiązanie odmienne niż w procedurze cywilnej, gdzie przewodniczący zarządza zwrot nie uzupełnionego pisma procesowego. Zarówno jednak zwrot pisma jak i pozostawienie go bez rozpoznania służy temu samemu celowi a mianowicie, że nie wywołuje ono skutków prawnych i traktowane winno być jako niebyłe. Odmiennie uregulowane są skutki nieuzupełnienia braków pism stanowiących środki zaskarżenia, a także skargi do sądu administracyjnego. Nieuzupełnienie braków tych kwalifikowanych pism powoduje ich odrzucenie.
   

Postępowanie mediacyjne i uproszczone

1. Postępowanie mediacyjne- art. 115 i nast. Ustawy- prawo o postęp. przed sądami administracyjnymi
   

   1. cel: rozważenie i wyjaśnienie stanu faktycznego i prawnego sprawy w taki sposób, aby strony mogły poczynić ustalenia co do sposobu jej załatwienia w granicach obowiązującego prawa. Rolą prowadzącego zatem jest wyjaśnienie stronom, czy w toku postępowania przed organem administracji doszło do naruszenia prawa, na czyn ono polegało, jakie mogą być następstwa konkretnego uchybienia i jakie działania powinny być podjęte przez organ administracji w celu usunięcia stwierdzonych naruszeń. Nie jest rola sądu uzgadnianie rozbieżnych czy sprzecznych interesów stron i uczestników postępowania.
   

   2. wszczęcie: zasadą jest prowadzenie postępowania mediacyjnego na wniosek którejkolwiek ze stron postępowania złożony przed wyznaczeniem rozprawy. Może być zawarty w skardze, w odpowiedzi na skargę, jak i odrębnym piśmie strony. Winien być złożony przed datą doręczenia jej zawiadomienia o rozprawie. Po tym terminie wniosek jest bezskuteczny i podlega oddaleniu. Wniosek taki podlega ocenie sądu, co oznacza, że sąd powinien go oddalić, jeżeli uzna, że przeprowadzenie postępowania mediacyjnego jest niecelowe., np. skarga podlega odrzuceniu. Orzeczenie takie zapada w drodze postanowienia, na które nie przysługuje zażalenie.
   

   Postępowanie może być także przeprowadzone z urzędu ilekroć sąd uzna to za celowe. Uzasadnieniem do wszczęcia postępowania mediacyjnego z urzędu powinna być również oczywista bezzasadność skargi.
   

   Uczestnikom postępowania nie przyznano prawa do wniesienia wniosku o wszczęcie postępowania mediacyjnego. Mają oni prawo do wzięcia w nim udziału.
   

   3. przebieg post. mediacyjnego: posiedzenie mediacyjne jest posiedzeniem jawnym, pod przewodnictwem sędziego lub referendarza sądowego. Odbywa się z udziałem stron, przy czym ich obecność jest w zasadzie obowiązkowa. Jeżeli strona reprezentowana jest przez pełnomocnika, to jego również wzywa się do stawiennictwa. W toku postępowania może być przeprowadzone uzupełniające postępowanie dowodowe. Post. mediacyjne może zakończyć się cofnięciem skargi. Wniosek taki może być zgłoszony ustnie do protokołu, lub w odrębnym piśmie procesowym. W takim przypadku winno zostać wydane zarządzenie o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, celem umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego.
   

   Na podstawie ustaleń dokonanych w post. mediacyjnym, organ uchyla lub zmienia zaskarżony akt albo wykonuje inną czynność stosownie do okoliczności sprawy.
   

   Na akt wydany na podstawie ustaleń można wnieść skargę do WSA w terminie 30 dni od dnia doręczenia aktu, lub wykonania czynności. Skargę tą sąd rozpoznaje łącznie ze skargą wniesioną w której przeprowadzono post. mediacyjne. Brak ustaleń powoduje rozpoznanie sprawy przez sąd.
   

   Warunkiem ważności ustaleń zawartych w post. mediacyjnym jest podpisanie protokołu przez sędziego ( referendarza) prowadzącego to postępowanie oraz przez strony.
   

   Sędzia który prowadził post. mediacyjne niezakończone przyjęciem ustaleń, co do sposobu załatwienia sprawy powinien wyłączyć się od dalszego postępowania w sprawie.
   

   
    

   II Postępowanie uproszczone- art. 119-122 ppsa.
   

   W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie 1 sędziego.
   

   Jest zasadniczym odstępstwem od zasady, że sprawy są rozpatrywane przez sąd administracyjny na rozprawie ( art. 90 ppsa).Z tego względu przepisy regulujące post. uproszczone nie mogą być interpretowane rozszerzająco.
   

   Sąd może skierować sprawę do rozpoznania w trybie uproszczonym w 3 przypadkach:
   

• gdy zaskarżona dec. lub postanowienie dotknięte są kwalifikowaną wadą prawną ( wadą nieważności lub dającą podstawy do wznowienia postępowania)
  
• na żądanie strony ( a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda rozprawy)
  
• jeżeli organ administracyjny nie przekazał sądowi skargi mimo wymierzenia mu grzywny.
  

  Wystąpienie którejkolwiek z tych przesłanek nie obliguje sądu do rozpoznania sprawy w tym trybie. Sąd ma obowiązek jedynie rozważyć, czy jest to zasadne i może rozpoznać sprawę na rozprawie, jeżeli uzna to za konieczne.
  

  Z urzędu można skierować sprawę do post. uproszczonego jedynie w przypadku, gdy zaskarżona dec. lub postanowienie dotknięte jest kwalifikowaną wadą prawną w drodze niezaskarżalnego zarządzenia przewodniczącego wydziału.
  

  W postępowaniu uproszczonym prowadzonym na wniosek strony może być rozpoznana każda sprawa bez względu na to jaki akt lub czynność organu jest przedmiotem zaskarżenia, oraz bez względu na to, jaką wadą dotknięty jest zaskarżony akt lub czynność organu. Z wnioskiem może wystąpić zarówno skarżący, jak i organ, którego skarga dotyczy, a także uczestnik postępowania. Wniosek taki może być zawarty zarówno w skardze do WSA, jak i w odrębnym piśmie procesowym, wniesionym już po wszczęciu postępowania sądowoadministracyjnego. Warunek- brak sprzeciwu którejkolwiek z pozostałych stron. O wpłynięciu wniosku sąd obowiązany jest powiadomić pozostałych uczestników postępowania poprzez doręczenie im odpisu wniosku. Jeżeli wniosek taki zawarty był w skardze, której odpis doręczono organowi i pozostałym stronom, to 14 dniowy termin biegnie od daty doręczenia im odpisu skargi. Po upływie terminu przewodniczący wydaje zarządzenie o skierowaniu sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, chyba, że charakter sprawy przemawia za rozpoznaniem jej na rozprawie.
  

  Rozpoznanie sprawy w tym trybie przed upływem 14 dniowego terminu albo pomimo wniesienia żądania przeprowadzenia rozprawy stanowi podstawę kasacyjną.
  

Postanowienia w postępowaniu administracyjnym

Art. 123-126 kpa

Postanowienie = jest aktem administracyjnym, który nie rozstrzyga sprawy co do jej istoty ale reguluje kwestie procesowe i porządkowe (np. powołanie biegłego – kwestia procesowa, nałożenie grzywny – kwestia porządkowa).

Elementy postanowienia:

• oznaczenie organu administracji publicznej,
  
• datę jego wydania,
  
• oznaczenie strony lub stron albo innych osób biorących udział w postępowaniu,
  
• powołanie podstawy prawnej,
  
• rozstrzygnięcie,
  
• pouczenie, czy i w jakim trybie służy na nie zażalenie lub skarga do sądu administracyjnego,
  
• podpis z podaniem imienia i nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby upoważnionej do jego wydania.
  

Powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne, jeżeli:

• służy na nie zażalenie lub skarga do sądu administracyjnego,
  
• wydane zostało na skutek zażalenia na postanowienie.
  

Postanowienia, od których służy zażalenie lub skarga do sądu administracyjnego, = doręcza się na piśmie. W innych przypadkach postanowienia mogą być stronom ogłaszane ustnie.

Postanowienie, które może być zaskarżone do sądu administracyjnego, doręcza się stronie wraz z pouczeniem o dopuszczalności wniesienia skargi oraz uzasadnieniem faktycznym i prawnym.

Rola sądów administracyjnych

Przyjęty w Konstytucji model sądownictwa polega na wyodrębnieniu dwóch niezależnych wobec siebie pionów sądownictwa: jednego obejmującego sądy powszechne i sądy wojskowe z Sądem Najwyższym na czele oraz drugiego pionu obejmującego sądy administracyjne, z Naczelnym Sądem Administracyjnym na czele. Z unormowań zawartych w Konstytucji (art.
175 ust. 1) wynika wprost, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości jako wyodrębniona część władzy sądowniczej.

Art. 184 Konstytucji RP określa właściwość sądów administracyjnych, a w konsekwencji określa, na czym polega sprawowanie wymiaru sprawiedliwości przez sądy administracyjne. Zgodnie z tym przepisem, "NSA oraz inne sądy administracyjne sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta obejmuje również orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej". Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, iż sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej należy do sądów administracyjnych, a nie innych sądów.

Wynika z powyższego, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej, która jest równoznaczna z kontrolą wykonywania administracji publicznej. Kontrola ta, tak jak dotychczas, powinna być sprawowana pod względem zgodności z prawem. Natomiast sądy administracyjne nie zastępują organów administracji publicznej w załatwianiu spraw administracyjnych (w przeciwieństwie do sądów powszechnych, które – z wyjątkami – które rozpoznają sprawę w celu jej końcowego załatwienia).

Konstytucja RP z 1997 roku przewiduje co najmniej dwuinstancyjne postępowanie sądowe. Rozwiązanie to, zrealizowane w zakresie sądownictwa administracyjnego przez powołane ustawy z 2002 r., stanowi realizację konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawa, a w szczególności wynikającej z niej zasady prawa do sądu. Istotą sądownictwa administracyjnego jest zatem zapewnienie wszystkim podmiotom ochrony przed naruszeniami prawa ze strony organów administracji publicznej, a co najistotniejsze - zapewnienie tejże ochrony sprawowanej przez niezależny, niezawisły i bezstronny organ, jakim jest sąd administracyjny.

Zgodnie z art. 1 § 1 pusa, sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej.

Rozprawa administracyjna

Art. 89 - 96 k.p.a.

Rozprawę przeprowadza się gdy:

• zapewni to przyspieszenie lub uproszczenie postępowania
  
• dla osiągnięcie celu wychowawczego
  
• wymaga tego przepis prawa,
  
• zachodzi potrzeba uzgodnienia interesów stron
  
• jest to potrzebne do wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin
  

W kpa rozprawa administracyjna jest jawna wyłącznie dla osób wezwanych.

Czynności przygotowawcze do rozprawy:

• wezwanie stron do złożenia wyjaśnień przed rozprawą, złożenia dokumentów i innych dowodów oraz stawienia się na rozprawę;
  
• wezwanie strony do stawienia się na rozprawę osobiście lub przez pełnomocnika.
  
• zawiadomienie o rozprawie osób, których udział w niej jest uzasadniony ze względu na jej przedmiot;
  
• wezwanie do stawienia się na rozprawę świadków i biegłych.
  

  W wezwaniu na rozprawę określa się termin, miejsce i przedmiot rozprawy.
  

  Termin rozprawy powinien być tak wyznaczony, aby doręczenie wezwań nastąpiło przynajmniej na 7 dni przed rozprawą.
  

  Rozprawą kieruje wyznaczony do przeprowadzenia rozprawy pracownik tego organu administracji publicznej, przed którym toczy się postępowanie. Gdy postępowanie toczy się przed organem kolegialnym, rozprawą kieruje przewodniczący albo wyznaczony członek organu kolegialnego (art. 93 kpa).
  

  Z rozprawy spisuje się protokół.
  

  Nieobecność na rozprawie stron należycie wezwanych na rozprawę nie stanowi przeszkody do jej przeprowadzenia. Kierujący rozprawą odroczy ją, jeżeli stwierdzi poważne nieprawidłowości w wezwaniu stron, jeżeli niestawienie się strony zostało spowodowane przeszkodą trudną do przezwyciężenia, a także z innej ważnej przyczyny.
  

  Na rozprawie strony mogą składać wyjaśnienia, zgłaszać żądania, propozycje i zarzuty oraz przedstawiać dowody na ich poparcie. Ponadto strony mogą wypowiadać się co do wyników postępowania dowodowego. Kierujący rozprawą może uchylić zadawane świadkom, biegłym i stronom pytania, jeżeli nie mają one istotnego znaczenia dla sprawy. Jednakże na żądanie strony należy zamieścić w protokole osnowę treści uchylonego pytania (art. 95 kpa).
  

  Za niewłaściwe zachowanie się w czasie rozprawy strony, świadkowie, biegli i inne osoby uczestniczące w rozprawie mogą być, po uprzednim ostrzeżeniu, wydalone z miejsca rozprawy przez kierującego rozprawą oraz ukarane grzywną do 100 zł. Na postanowienie o ukaraniu grzywną służy zażalenie (art. 96 kpa).